Dijital Arşivlerde Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Süreli Yayınları

Önceki dönemlerde yayınlanmış gazete ve dergi gibi süreli yayınlar tarihçilerin vazgeçilmez kaynaklarından birisidir. Eski bir gazete veya derginin tüm sayılarına ulaşmak çoğu kez pek kolay olmuyor.  Dijital arşivler bu açıdan tarihçilere çok büyük bir kolaylık sağlıyor. Dijital tarih alanında ileri ülkelerin pek çoğunda süreli yayınların neredeyse tümü dijitalleştirildi.  Ülkemizde bu alanda daha alınacak çok yol olsa da, güzel örnekler de yok değil.

Bu yazıda Türkçe süreli yayınların dijital arşivlerini paylaşacağım. Buradaki liste sadece tarihi nitelikteki süreli yayınları kapsıyor. Sıralama süreli yayının ilk sayısının tarihine göre, en eskiden en yeniye doğru yapıldı. Yayının isminin yanındaki tarihler dijital arşivde bulunan ilk ve son sayının tarihlerini gösteriyor. Dolayısıyla her zaman süreli yayının yayına başlama ve sona erme tarihleriyle denk düşmeyebilir.

Tabi ki  dijital süreli yayınların tümünü burada paylaşmak zor. Daha fazlasını araştırmak isteyenler şu web sitelerine bakabilir:

 

Takvim-i Vekayi (1831-1910)

IRCICA Farabi Djital Kütüphanesinden.

Web Adresi: http://e-library.ircica.org/search/?act=direct-search&collections=58

 

Diyojen  (1870-1873)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/3425676 

aa

 

Muharrir (1876-1879)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/4541676

 

Tercüman-ı Hakikat (1880-1922)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=2398

 

Servet-i Fünûn (1891-1928)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=482

 

İkdam (1900-1915)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=56

 

Demet (1908)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/3308907

 

Tanin (1908-1912)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veri tabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=60

 

 

 

Şehbal (1909-1914)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/3137034

 

Hikmet (1910-1911)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/4212196

 

Peyam (1913-1914)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=58

 

Hâkimiyet-i Milliye (1919-1928)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=1998

 

Anadolu Mecmuası (1924-1925)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/4541663

 

Türkiyat Mecmuası (1925-2016)

İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayınlanan Türkiyat Mecmuası’nın tüm sayıları.

Web Adresi: http://www.journals.istanbul.edu.tr/iuturkiyat/issue/archive

 

Akşam (1929-1964)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=2399

 

Kadro (1932-1935)

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından.

Web adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbnioa/periodical/titleinfo/3137049

 

Ulus (1935-1937)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=64

 

Yeni Sabah (1939-1950)

Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanından.

Web Adresi: http://gazeteler.ankara.edu.tr/detail.php?id=68

 

 

Reklamlar

Bonn Üniversitesi Dijital Kütüphanesi’nde Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Dergileri

aa
İlk Türk mizah dergisi Diyojen’in (1870-1873) tüm sayılarına (toplam 183) Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından ulaşabilirsiniz.

Bonn Üniversitesi Kütüphanesi dijital kaynaklarından Osmanlı ve Erken Cumhuriyet döneminde yayınlanan 7 dergiye tam metin olarak erişebilirsiniz. Dergilerin hemen hemen tüm sayıları mevcut. Açık erişim var ve görüntü kalitesi oldukça iyi.

Dergiler

  • Diyojen: 1870-1873
  • Muharrir: 1876-1879
  • Demet: 1908
  • Şehbal: 1909-1914
  • Hikmet: 1910-1911
  • Anadolu Mecmuası: 1924-1925
  • Kadro: 1932-1935

Web Adresi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/3085789

İBB Atatürk Kitaplığı Dijital Koleksiyonları

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Türkiye’de devlet kütüphaneleri arasında dijitalleşmenin önemini anlamış ve bu yönde önemli bir mesafe almış nadir kütüphanelerden birisi. Kütüphanelerin büyük çoğunluğu dijitalleştirmeyi az sayıda koleksiyonla sınırlarken (genelde el yazmalar ve nadir eserler) Atatürk Kitaplığı, İstanbul Kalkınma Ajansı tarafından desteklenen sistemli bir dijitalleştirme politikası sürdürüyor. Sonuç olarak, dijital koleksiyonu diğer kütüphanelere göre çok daha zengin. Kütüphanenin birinci el kaynaklar açısıdan zengin koleksiyonu bu durumu tarihçiler açısından daha da kıymetli hale getiriyor.

Atatürk Kitaplığının dijital koleksiyonlarının eleştirilecek yönleri de yok değil:

  • Türkiye’deki dijital kütüphanelerin genel sorunu olan kullanıcı dostu arayüz ve etkin arama motoru sorunu burada da var. Türkiye’de kütüphanelerin büyük çoğunluğu tarafından kullanılan YORDAM yazılımı katalog tarama için iyi bir program olabilir. Ancak dijital kütüphanecilik için kesinlikle yeterli değil.
  • Sayfaların ortalarına büyük bir kütüphane logosu yerleştirilmiş.  Böyle bir şeye hiç gerek yok.
  • Kitapların birçoğunda ikişer sayfa halinde tarama yapılmış. E-Kitap normlarına uygun olmadığı gibi, kullanıcılar açısından çok pratik değil.
  • Kartpostal gibi görsel kaynaklar resim dosyası formatlarında (JPEG vs.) değil, sadece PDF olarak veriliyor.

İBB Atatürk Kitaplığı Dijital Koleksiyonlarında bulabileceğiniz kaynak türlerinden bazıları şunlar:

  • Elyazma eserler
  • Nadir matbu eserler
  • Osmanlı dönemi süreli yayınları
  • Kartpostallar
  • İstanbul haritaları
  • İstanbul Belediyesiyle ilgili belgeler

Web Adresi: http://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/ataturkkitapligi/index.php

İSAM Kütüphanesi Dijital Kaynakları

1990’lı yıllarda İstanbul’da modern kütüphaneciliğin adı İSAM Kütüphanesiydi. Bugün de İSAM Kütüphanesi İstanbul’un en zengin ve en iyi hizmet veren kütüphanelerinden birisi. Dijital kaynaklar açısından da İSAM Kütüphanesi Türkiye’deki pek çok kütüphaneye göre oldukça iyi bir durumda. Tarih alanıyla ilgili çok sayıda dijital belge içeriyor.

Ancak İSAM Kütüphanesi’nin klasik kütüphanecilik konusundaki kalitesini dijital kütüphanecilik alanına taşıdığını söylemek oldukça zor. Kütüphanenin dijitalleşme politikası pek çok açıdan sorunlu:

  • Bütüncül bir dijital kütüphane ve tek bir dijital kaynaklar arayüzü ve arama motoru oluşturmak yerine farklı kaynaklar için farklı veri tabanları ve arayüzler oluşturulmuş.
  • Telif sorunu olmayan tüm kaynakları kapsayan genel bir dijitalleştirme politikası yok.  Dolayısıyla dijital koleksiyonların sürekli zenginleşmesi söz konusu değil.
  • Arama motorları kullanışlı değil. Metin içi arama yapılamıyor.
  • Web sitesi yeterince kullanıcı dostu değil. Mesela veri tabanlarının hangilerinin sadece katalog bilgisini verdiğini, hangilerinin tam metin dijital kaynak sağladığını anlamak için her birini tek tek karıştırmak gerekiyor.

Her şeye rağmen tekrar belirtelim, Türkiye ortalamasına göre kütüphanenin dijitalleşme çabaları takdire şayan. Umarız bir dönem modern kütüphaneciliğin markası olan İSAM Kütüphanesi dijital kütüphanecilik alanında da örnek olacak daha kaliteli bir yaklaşım ve uygulamayı hayata geçirir.

İSAM Kütüphanesi Dijital Kaynaklarında bulabileceğiniz kaynak türleri şunlar:

  • İstanbul Kadı Sicilleri: İSAM tarafından yayınlanan İstanbul bölgesi kadı sicillerinden 40 defterin e-kitap versiyonları web sitesinde veriliyor. Kadı Sicillerinin hem orijinal, hem de latin harflerine transkript edilmiş versiyonu var.

           Web adresi: http://www.kadisicilleri.org

  • Osmanlı Dönemi Süreli Yayınlardan Makaleler: Osmanlı dönemi dergilerinden İslami ilimler, tarih, edebiyat gibi alanlarla ilgili makaleler.

            Web adresi: http://ktp.isam.org.tr/?url=makaleosm/findrecords.php

  • Osmanlı Dönemi Risaleleri: Osmanlı dönemine ait el yazma veya matbu risale tarzında yazılmış farklı konulardaki eserler.

            Web Adresi: http://ktp.isam.org.tr/?url=risaleosm

  • Osmanlı Salnameleri 

           Web Adresi: http://isamveri.org/?url=salname

Web Adresi (Ana Sayfa): http://www.isam.org.tr

SALT Dijital Arşivi: Garanti Bankası’ndan Önemli Bir Kültür Hizmeti

Garanti Bankası bünyesindeki müze ve kültür merkezlerini bünyesinde barındıran SALT’ın dijital arşivi Türkiye’de dijital kütüphaneciliğin az sayıdaki iyi örneklerinden birisi. SALT arşivinde ve kütüphanesinde bulunan binlerce belge online olarak paylaşılıyor.

Ancak bazı “kusurları” da yok değil. Web sitesinin tasarımı ve arayüzü çok iyi değil. Çok daha kullanışlı bir tasarım olabilirdi. Ayrıca, kaynakların önemli bir kısmına erişim kısıtlı. Belgeyi görebiliyorsunuz, ancak büyük boyutta görüntülemek için üye olarak giriş yapmak gerekiyor. Siteye üye olmak için herhangi bir bilgi verilmiyor (ya da ben bulamadım).

SALT Dijital Arşivinde bulunan koleksiyonlardan bazıları şunlar:

  • Osmanlı Bankası Arşivi
  • Süreli yayınlardan belgeler (Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi)
  • Girit Arşivi
  • Sanatçılar ve eserleri
  • Mimari eserler ve tasarım
  • Feridun Fazıl Tülbentçi Koleksiyonu
  • Osmanlı Devletinde Fransızca Basın
  • Şehir fotoğrafları
  • Şehir haritaları (çoğunluğu İstanbul)

Web adresi: http://saltresearch.org

IRCICA Farabi Dijital Kütüphanesi

ircica

IRCICA tarafından hazırlanan Farabi Dijital Kütüphanesi ülkemizdeki uygulamalar içerisinde “Dijital Kütüphane” unvanını gerçekten hakkeden ender projelerden birisi. İyi dizayn edilmiş kullanışlı bir arayüzü ve filtreleme araçlarıyla desteklenmiş gelişmiş arama motoru var. Ayrıca sadece pdf formatında kitap değil, fotoğraf, harita ve benzeri türlerde belgeler içeriyor.

Ancak  önemli bir kusuru var oldukça yavaş çalışıyor.  Kusur sayılmasa da, bir diğer nokta içerdiği belge sayısının bir “dijital kütüphane” için biraz az olması.  Sitede verilen bilgiye göre toplam 700 civarında kitap ve 18.000 civarında diğer belgelerden içeriyor. Umarız bu güzel projenin içeriği kısa sürede daha da zenginleşir.

Farabi Dijital Kütüphanesinde bulunan belge türlerinin bazıları şunlar: Salnameler, Osmanlı dönemi basını, el yazma Kuran-ı Kerim, hat eserleri, Osmanlı dönemine ait fotoğraflar ve haritalar.

Web adresi: http://e-library.ircica.org